Mở một đồ thị lên, phần lớn người mới bật ngay ba bốn chỉ báo kỹ thuật rồi chờ chúng nói cho biết nên làm gì. Vấn đề là mọi chỉ báo đều tính ra từ giá, nên không cái nào biết thứ mà giá chưa nói.
Đây là bài mở đầu tuyến chỉ báo. Nên đọc xu hướng, hỗ trợ và kháng cự trước, vì chỉ báo chỉ có nghĩa khi bạn đã biết thị trường đang ở trạng thái nào.
Chỉ báo kỹ thuật là gì
Chỉ báo kỹ thuật là một phép tính chạy trên dữ liệu giá và khối lượng đã xảy ra, cho ra một con số hoặc một đường vẽ kèm lên đồ thị. Nó không thêm thông tin mới. Nó nén một đoạn dữ liệu dài thành thứ dễ so sánh hơn, và giữ cho bạn đọc đồ thị theo cùng một cách ở mọi lần.
Điều đó nghe có vẻ khiêm tốn, nhưng chính là giá trị thật. Nhìn bốn mươi cây nến rồi tự đánh giá "đang tăng mạnh hay yếu" thì mỗi hôm bạn trả lời một kiểu, tuỳ tâm trạng và tuỳ việc đang cầm hay đứng ngoài. Một chỉ báo trả lời câu đó bằng cùng một công thức mỗi lần.
Hệ quả không thể tránh: chỉ báo luôn đi sau giá
Vì tính từ giá, chỉ báo phải chờ giá xảy ra rồi mới có số để tính. Đường trung bình năm phiên chỉ đổi hướng sau khi đủ số phiên mới kéo trung bình đi.
Chu kỳ càng dài thì đường càng mượt và độ trễ càng lớn. Đó là một đánh đổi, không phải một lỗi cần sửa: rút chu kỳ xuống cho nhanh hơn thì đường bám sát giá tới mức nhiễu, kéo dài ra cho mượt thì tín hiệu đến muộn.
Nhiều người xử lý độ trễ bằng cách tìm loại chỉ báo "đi trước giá". Không có loại đó. Cái gọi là chỉ báo nhanh chỉ là nhóm phản ứng mạnh với thay đổi ngắn hạn, nên nó báo sớm hơn và báo sai nhiều hơn.
Ba họ chỉ báo kỹ thuật
Tài liệu tiếng Việt hay chia hai nhóm. DNSE chia thành chỉ báo xu hướng và chỉ báo động lượng; một cách chia phổ biến khác là chỉ báo nhanh và chỉ báo chậm. Cả hai cách đều dùng được, nhưng gộp theo câu hỏi mà chỉ báo trả lời thì dễ chọn hơn, và ra ba họ.
Họ bám xu hướng
Câu hỏi: giá đang đi hướng nào, và lực đi có mạnh không. Đường trung bình động, MACD và ADX nằm ở đây.
Họ này hoạt động tốt khi thị trường thật sự có xu hướng, và trở thành nguồn tín hiệu sai liên tục khi giá đi ngang. Lúc giá dập dình quanh một vùng, đường trung bình bị cắt qua cắt lại và mỗi lần cắt là một tín hiệu.
Họ dao động
Câu hỏi: giá đã đi quá đà so với chính nó chưa. RSI và Stochastic nằm ở đây. Chúng chạy trong một khoảng cố định, thường là 0 tới 100, và có hai ngưỡng để đọc. Theo cách trình bày của DNSE, ngưỡng thường dùng với RSI là trên 70 gọi là quá mua và dưới 30 gọi là quá bán.
Đây là chỗ bị hiểu sai nhiều nhất. Quá mua không có nghĩa là sắp giảm. Trong một xu hướng tăng mạnh, RSI có thể nằm trên 70 hàng tuần liền, và người bán ra ở lần chạm 70 đầu tiên sẽ đứng ngoài suốt phần còn lại của nhịp tăng. Chỉ báo dao động nói về tốc độ, không nói về hướng.
Họ đo biến động
Câu hỏi: biên độ đang rộng ra hay hẹp lại. Dải Bollinger và ATR nằm ở đây.
Họ này khác hẳn hai họ trên ở chỗ nó không nói gì về hướng. Dải Bollinger co lại nghĩa là thị trường đang tích tụ, chứ không nghĩa là sắp tăng hay sắp giảm. Dùng nó để đoán hướng là dùng sai công cụ.
Chọn chỉ báo theo trạng thái thị trường, không theo sở thích
Ba họ trả lời ba câu khác nhau nên chúng không thay thế nhau được, và cũng không cái nào đúng ở mọi lúc. Cách chọn thực dụng nhất là xác định trạng thái trước, chọn công cụ sau.
| Thị trường đang | Dùng được | Thành bẫy |
|---|---|---|
| Có xu hướng rõ | Bám xu hướng | Dao động, vì báo quá mua liên tục |
| Đi ngang trong biên | Dao động | Bám xu hướng, vì bị cắt qua cắt lại |
| Vừa thoát khỏi đi ngang | Đo biến động | Cả hai họ kia, vì chưa đủ dữ liệu mới |
Đọc được trạng thái là việc của cấu trúc đỉnh đáy, không phải việc của chỉ báo. Đây là lý do bài này nằm sau tuyến xu hướng chứ không đứng trước.
Vì sao thêm chỉ báo không làm bạn đúng hơn
DNSE khuyên nên kết hợp nhiều chỉ báo để tăng độ tin cậy. Lời khuyên đó đúng có điều kiện, và điều kiện thường bị bỏ qua.
Ba chỉ báo cùng tính từ giá đóng cửa với chu kỳ gần nhau thì gần như luôn gật đầu cùng lúc. Sự đồng thuận ấy không phải ba bằng chứng độc lập, nó là một bằng chứng được đếm ba lần. Đặt RSI 14 cạnh Stochastic 14 cạnh một đường trung bình 20 phiên thì bạn có ba màn hình cùng nói một câu.
Kết hợp có nghĩa khi các chỉ báo khác họ và ăn dữ liệu khác nhau. Một chỉ báo bám xu hướng cộng một chỉ báo đo biến động cho hai góc nhìn thật. Thêm khối lượng vào thì được góc thứ ba, vì khối lượng là dữ liệu độc lập với giá; cách đọc nằm ở bài đọc khối lượng trên biểu đồ.
Còn một cái giá ít ai tính: mỗi chỉ báo thêm vào là thêm một cách để tìm ra lý do làm điều mình đã muốn làm. Bật đủ nhiều thì lúc nào cũng có ít nhất một cái đang ủng hộ bạn.
Ba thứ chỉ báo không làm được
Đây là phần mà phần lớn nội dung phổ thông về chỉ báo bỏ qua. Trang hướng dẫn của DNSE mô tả kỹ cách dùng từng chỉ báo nhưng không nói tới độ trễ hay tín hiệu sai, và đó là kiểu thiếu sót khiến người mới tưởng công cụ mạnh hơn thực tế.
Chỉ báo không dự báo. Nó là hàm của dữ liệu quá khứ, nên về mặt toán học nó không thể chứa thông tin mà giá chưa có. Một chỉ báo "báo trước" chỉ là một chỉ báo phản ứng nhanh, và nhanh đi kèm sai nhiều.
Chỉ báo không biết bối cảnh. RSI chạm 30 trên một cổ phiếu đang trong xu hướng giảm dài hạn, và RSI chạm 30 trên một cổ phiếu đang tích luỹ, là hai tình huống khác hẳn nhau. Con số thì giống nhau. Bối cảnh phải do bạn đọc từ mô hình giá và cấu trúc xu hướng.
Chỉ báo không quản trị rủi ro. Nó không biết bạn đang cầm bao nhiêu, chịu được mức lỗ nào, và sẽ làm gì nếu sai. Một tín hiệu đúng với người đặt điểm dừng lỗ rõ ràng vẫn là tín hiệu vô nghĩa với người không có kế hoạch thoát.
Tham số mặc định cũng đáng nghi hơn vẻ ngoài của nó. RSI 14 phiên hay MA 50 và MA 200 là quy ước có từ thời tính tay và được phần mềm cài sẵn, không phải kết quả tối ưu cho từng thị trường. Chúng phổ biến nên nhiều người cùng nhìn một mức, và đó là lý do đáng dùng; nhưng đừng nhầm phổ biến với đúng.
Hai thứ riêng của thị trường Việt Nam làm lệch chỉ báo
Chỉ báo là công thức chung, nhưng dữ liệu nạp vào nó thì mang đặc thù từng thị trường. Hai điểm dưới đây làm số đọc ra khác với sách nước ngoài.
Biên độ dao động cắt cụt phần đuôi. Mỗi phiên chỉ được biến động trong một khoảng tính từ giá tham chiếu, chi tiết ở bài cách đọc bảng giá chứng khoán. Một cú sốc tin tức lẽ ra tạo ra một phiên biến động rất mạnh thì ở đây bị chia thành nhiều phiên chạm trần hoặc chạm sàn liên tiếp. Với nhóm chỉ báo đo biến động, chuỗi phiên đó trông đều đặn một cách giả tạo: ATR đọc ra thấp hơn mức biến động thật, và dải Bollinger co lại đúng lúc thị trường đang căng nhất.
Thanh khoản mỏng làm chỉ báo dao động nhảy loạn. Ở cổ phiếu ít người mua bán, vài lệnh lẻ đủ kéo giá đóng cửa đi một quãng. RSI tính trên chuỗi giá đó chạm 70 rồi chạm 30 trong vài phiên mà chẳng có lực mua bán nào thật sự đổi chiều. Chỉ báo càng nhạy thì càng khuếch đại nhiễu này, nên với nhóm thanh khoản thấp, chu kỳ ngắn gần như vô dụng.
Học tuyến này theo thứ tự nào
- Đọc được cấu trúc đỉnh đáy và nhận ra thị trường đang có xu hướng hay đi ngang. Không có bước này thì mọi chỉ báo đều dùng sai chỗ.
- Học một chỉ báo mỗi họ trước khi học chỉ báo thứ hai cùng họ. Biết RSI rồi thì Stochastic thêm rất ít.
- Với mỗi chỉ báo, tìm cho được một đoạn đồ thị mà nó báo sai trên chính mã bạn theo dõi. Chưa tìm được thì bạn chưa hiểu nó.
Bước thứ ba là bước tách người dùng công cụ khỏi người bị công cụ dẫn. Bối cảnh chung của phương pháp nằm ở bài phân tích kỹ thuật là gì.
