Trên đồ thị, giá hiếm khi đi thẳng. Nó vẽ ra những hình dạng lặp lại đủ nhiều lần để người ta đặt tên cho từng cái, và đó là mô hình giá. Bài này là bản đồ: có bao nhiêu họ, mỗi họ trả lời câu hỏi gì, và chỗ nào chúng thường làm người đọc thất vọng.
Đây là bài mở đầu tuyến mô hình giá. Nên đọc xu hướng, hỗ trợ và kháng cự trước, vì một hình dạng chỉ có nghĩa khi biết nó xuất hiện ở đâu trong xu hướng đang có.
Mô hình giá là gì
Mô hình giá là một hình dạng do đường giá tạo ra trong khoảng vài tuần tới vài tháng, đủ đặc trưng để nhận ra bằng mắt và đủ lặp lại để có tên gọi riêng. Nó không phải một tín hiệu mua bán. Nó là cách mô tả gọn lại trạng thái giằng co giữa bên mua và bên bán trong suốt giai đoạn đó.
Cách phân loại này có từ lâu. Cuốn Technical Analysis of Stock Trends của Edwards và Magee là tài liệu hệ thống hoá các hình dạng đồ thị thành một bộ tên gọi dùng chung, và phần lớn thuật ngữ tiếng Việt hiện nay là bản dịch từ bộ đó. Theo cách trình bày của Chứng khoán DSC, tài liệu phân tích kỹ thuật quốc tế hiện phân loại tới 25 mô hình chi tiết.
Con số 25 nghe nhiều, nhưng bạn không cần học hết. Chúng gom được về vài họ, và trong mỗi họ các thành viên chỉ khác nhau ở số lần giá thử lại một mức.
Đừng lẫn với mô hình nến
Đây là chỗ nhầm phổ biến nhất, vì tiếng Việt dùng chữ "mô hình" cho cả hai.
| Mô hình nến | Mô hình giá | |
|---|---|---|
| Số phiên để hình thành | 1 tới 3 | vài chục |
| Thứ bạn nhìn | từng cây nến và bóng của nó | hình dạng của cả đoạn |
| Điều nó nói về | tâm lý trong một hai phiên | cán cân cung cầu một giai đoạn |
| Khung thời gian hay dùng | ngày, giờ | ngày, tuần |
Chi tiết về nhóm còn lại nằm ở bài các mẫu hình nến Nhật. Hai nhóm này không loại trừ nhau, và chúng mạnh nhất khi trùng nhau: một cây nến đảo chiều xuất hiện đúng tại đường biên của một mô hình giá thì đáng để ý hơn hẳn so với khi nó đứng một mình giữa đồ thị.
Hai họ mô hình giá
Tài liệu tiếng Việt thường chia ba nhóm: đảo chiều tăng, đảo chiều giảm và tiếp diễn xu hướng. Gộp hai nhóm đảo chiều lại thì còn hai họ, và cách gộp này tiện hơn vì hai họ trả lời hai câu hỏi khác nhau.
Họ đảo chiều: xu hướng đang có sắp hết chưa
Vai đầu vai là hình dạng được nhắc nhiều nhất trong họ này. Nó gồm ba đỉnh, đỉnh giữa cao nhất, hai đỉnh hai bên thấp hơn và xấp xỉ nhau. Nối hai đáy giữa các đỉnh lại thì được đường biên, tiếng Việt hay gọi là đường viền cổ.
Hai đỉnh và hai đáy đơn giản hơn: giá thử lại một vùng hai lần rồi quay đầu. Hai đáy là ảnh gương của hai đỉnh, cùng logic nhưng lật ngược. Ba đỉnh và ba đáy chỉ là biến thể có thêm một lần thử.
Điểm chung của cả họ: chúng xuất hiện sau một xu hướng rõ ràng. Một hình dạng giống vai đầu vai mọc lên giữa vùng đi ngang thì không đảo chiều điều gì cả, vì chẳng có xu hướng nào để đảo. Đây là lý do phải đọc được cấu trúc đỉnh đáy trước khi học nhận hình.
Họ tiếp diễn: nghỉ lấy hơi hay là đổi hướng
Tam giác, cờ và chữ nhật đều mô tả một giai đoạn giá đi hẹp lại sau nhịp chạy mạnh. Tam giác có biên độ co dần về một điểm. Cờ là một kênh nhỏ nghiêng ngược chiều nhịp vừa rồi. Chữ nhật là đi ngang giữa hai biên gần như song song.
Có một điều cần nói thẳng ở đây, và nó thường bị bỏ qua trong nội dung phổ thông: tên họ không đảm bảo hướng đi. Tam giác được xếp vào họ tiếp diễn vì phần lớn trường hợp nó phá vỡ theo hướng của xu hướng trước đó, không phải vì nó luôn làm vậy. Một tam giác vẫn có thể phá xuống trong xu hướng tăng. Coi tên họ là một xác suất nghiêng về một phía thì đúng; coi nó là lời hứa thì sai.
Ba thứ làm nên một mô hình, thiếu một thì chưa thành hình
Nhìn ra hình dạng chỉ là bước đầu. Một mô hình chỉ hoàn thành khi có đủ ba thứ.
Đường biên vẽ được trước khi phá vỡ. Đường viền cổ của vai đầu vai, hai cạnh của tam giác, hai biên của chữ nhật. Nếu bạn chỉ vẽ được đường biên sau khi giá đã đi rồi thì bạn đang nhìn lại quá khứ, không phải đang đọc đồ thị. Vẽ trước là cách tự kiểm tra khắt khe nhất.
Giá đóng cửa nằm ngoài biên, không phải chỉ xuyên qua trong phiên. Giá chọc qua đường biên rồi thu lại trước khi hết phiên là chuyện thường xuyên. Lấy mức đóng cửa làm mốc thì bạn bỏ qua phần lớn những cú chọc kiểu đó.
Khối lượng xác nhận cú phá vỡ. Một cú vượt biên trong khi khối lượng cạn là dấu hiệu không có ai thật sự tranh mua ở mức giá mới. DSC đưa ra một mốc cụ thể để tham chiếu: khối lượng tại điểm phá vỡ tối thiểu phải lớn hơn 1,5 lần mức trung bình 20 phiên, và nếu giá tăng trong khi khối lượng giảm thì cú bứt phá đó có xác suất thất bại rất lớn. Cách đọc khối lượng nằm ở bài đọc khối lượng trên biểu đồ.
Ba điều kiện này là bộ lọc, không phải công thức. Chúng loại bớt những trường hợp rõ ràng yếu, và bạn vẫn sẽ sai ở phần còn lại.
Đo mục tiêu giá, và giới hạn của phép đo
Hầu hết mô hình đi kèm một cách đo mục tiêu, gọi là phép chiếu chiều cao. Với vai đầu vai, bạn đo khoảng cách từ đỉnh đầu xuống đường viền cổ, rồi chiếu đúng khoảng đó xuống từ điểm phá vỡ. Với chữ nhật, bạn đo chiều cao giữa hai biên rồi chiếu từ chỗ giá vượt ra.
Phép đo này hữu ích, nhưng nó bị hiểu sai thường xuyên. Ba giới hạn cần nhớ:
- Nó cho một khoảng cách, không cho một thời điểm. Giá có thể đi tới mức đó trong hai tuần hoặc không bao giờ tới.
- Nó không biết gì về những vùng giá nằm chắn giữa đường. Một mức kháng cự cũ nằm trong khoảng chiếu thường chặn giá lại trước khi mục tiêu được với tới.
- Nó giả định cú phá vỡ là thật. Phá vỡ giả thì mọi phép chiếu tính từ đó đều vô nghĩa.
Cách dùng lành mạnh nhất là coi mục tiêu chiếu như một mốc để so sánh với khoảng rủi ro bạn phải nhận, chứ không phải một con số để chờ đợi.
Vì sao mô hình đẹp vẫn thất bại
Đây là phần mà phần lớn nội dung về mô hình giá bỏ qua, và cũng là phần quyết định bạn dùng công cụ này có tỉnh hay không.
Nguyên nhân đầu tiên nằm ở mắt người. Bộ não rất giỏi tìm hình dạng, kể cả ở nơi không có hình dạng nào. Nhìn lại một đoạn đồ thị đã xảy ra thì mô hình nào cũng hiện ra rõ ràng, vì bạn đã biết kết cục rồi và chỉ đang chọn cách vẽ khớp với kết cục đó. Đây là lý do một mô hình chỉ đáng tin khi đường biên được vẽ trước.
Nguyên nhân thứ hai là việc vẽ biên vốn chủ quan. Hai người cùng nhìn một đoạn giá có thể vẽ hai đường viền cổ lệch nhau vài phần trăm, và với một cổ phiếu biến động mạnh thì vài phần trăm đủ để một người thấy đã phá vỡ còn người kia thấy chưa.
Nguyên nhân thứ ba là số mẫu. Trên một mã cổ phiếu, một hình dạng cụ thể chỉ xuất hiện vài lần trong nhiều năm. Vài lần thì không đủ để nói gì về xác suất, dù cảm giác chủ quan sau vài lần đúng liên tiếp lại rất mạnh.
Cuối cùng là phá vỡ giả. Giá vượt biên, kéo theo một loạt lệnh vào, rồi quay ngược lại. DSC nhắc tới trường hợp giá bứt phá vượt đỉnh cũ trong khi chỉ báo RSI lại tạo đỉnh sau thấp hơn đỉnh trước, và xem đó là dấu hiệu cảnh báo bẫy tăng giá. Không có cách nào biết chắc ngay tại thời điểm phá vỡ, nên điều thực tế cần chuẩn bị là biết trước mình sẽ làm gì nếu giá quay lại vào trong biên.
Mô hình giá ở thị trường Việt Nam vướng gì
Ba đặc thù của thị trường trong nước làm hình dạng trên đồ thị khác với hình trong sách nước ngoài.
Biên độ dao động cắt ngang cú phá vỡ. Mỗi phiên chỉ được biến động trong một khoảng tính từ giá tham chiếu, chi tiết ở bài cách đọc bảng giá chứng khoán. Một tin đủ mạnh để bình thường tạo ra cú vượt biên dứt khoát trong một phiên thì ở đây bị chia thành nhiều phiên liên tiếp chạm trần hoặc chạm sàn. Kết quả là cú phá vỡ trông như một chuỗi bậc thang thay vì một nhịp gãy gọn.
Thanh khoản mỏng làm hình dạng mất nghĩa. Một hình dạng cân đối vẽ nên bởi vài chục nghìn cổ phiếu mỗi phiên không phản ánh cán cân cung cầu của nhiều người, nó phản ánh vài lệnh lẻ. Ở nhóm cổ phiếu này, hình càng đẹp càng nên nghi ngờ, vì ít lệnh thì càng dễ tạo hình.
Chu kỳ thanh toán làm chậm phản ứng. Cổ phiếu mua hôm nay chưa bán lại được ngay trong phiên, nên kể cả khi nhận ra phá vỡ giả sớm, bạn vẫn phải chờ. Điều này khiến những mô hình ngắn hạn trên khung nhỏ kém dùng được hơn nhiều so với thị trường cho phép mua bán trong ngày.
Học tuyến này theo thứ tự nào
Nếu bạn mới bắt đầu, thứ tự dưới đây tiết kiệm thời gian nhất:
- Đọc được cấu trúc đỉnh đáy và vẽ được vùng giá, tức là bài xu hướng, hỗ trợ và kháng cự. Không có bước này thì mọi hình dạng đều là hình vẽ trên không.
- Nhận được hình theo họ, dùng chính bài này làm bản đồ. Nhớ họ trước, nhớ tên sau.
- Đọc khối lượng tại điểm phá vỡ, ở bài đọc khối lượng trên biểu đồ.
- Đào từng mô hình một, và với mỗi cái hãy tìm cho được một trường hợp nó thất bại trên chính mã bạn theo dõi.
Bước thứ tư là bước hay bị bỏ. Học thêm một mô hình thì dễ, tìm bằng chứng chống lại nó thì khó hơn nhiều, và đó mới là việc tách người dùng công cụ khỏi người bị công cụ dẫn dắt. Bối cảnh chung của phương pháp nằm ở bài phân tích kỹ thuật là gì.
