Các mẫu hình nến Nhật: phân loại để khỏi phải học thuộc

Mở một tài liệu về nến Nhật, bạn thấy một danh sách dài với những cái tên gợi hình như búa, sao mai, ba chàng lính trắng. Đọc xong thì nhớ được vài cái, ra đồ thị thật thì không nhận ra cái nào. Vấn đề không nằm ở trí nhớ: các mẫu hình nến Nhật vốn không nên học theo kiểu danh sách, mà nên xếp vào một hệ phân loại.

Bài này là bài mở đầu tuyến chuyên sâu về mẫu nến. Nếu bạn chưa đọc được thân nến và bóng nến trên một cây đơn lẻ, hãy quay lại cấu tạo nến Nhật trước, vì mọi thứ dưới đây đều dựng trên đó.

Các mẫu hình nến Nhật xếp theo ba trục

Bất kỳ mẫu nào bạn gặp cũng trả lời được ba câu hỏi:

1. Mẫu này gồm mấy cây nến?
2. Nó báo hiệu đảo chiều hay báo hiệu xu hướng đi tiếp?
3. Nó phải xuất hiện sau bối cảnh nào mới có nghĩa?

Ba câu hỏi đó là ba trục phân loại. Trả lời được cả ba thì bạn đọc được mẫu, kể cả khi không nhớ tên nó. Ngược lại, nhớ tên mà không trả lời được câu thứ ba thì cái tên vô dụng.

Điểm mấu chốt nằm ở chỗ ba trục này độc lập với nhau. Một mẫu hai nến có thể là đảo chiều tăng, cũng có thể là tiếp diễn giảm. Biết nó có hai nến không cho bạn biết nó báo gì.

Trục thứ nhất: mẫu có mấy cây nến

Cách chia dễ nhất, và cũng là cách các tài liệu thường dùng để sắp xếp chương mục.

Mẫu một nến chỉ mô tả tương quan cung cầu trong đúng một phiên. Búa, sao băng, doji, marubozu đều thuộc nhóm này. Chúng dễ nhận ra nhất và cũng gặp nhiều nhất, nên tỷ lệ nhiễu cao nhất.

Mẫu hai nến so sánh hai phiên liên tiếp với nhau. Nhấn chìm là ví dụ quen thuộc nhất: thân nến sau trùm trọn thân nến trước. Vì phải có sự so sánh nên nhóm này khắt khe hơn nhóm một nến, và cũng ít bị nhận nhầm hơn.

Mẫu ba nến kể một câu chuyện có mở, có chuyển, có kết. Sao mai và sao hôm là hai đại diện. Nhóm này hiếm gặp nhất.

Có một hiểu lầm phổ biến ở đây. Nhiều người mặc định mẫu càng nhiều nến thì càng đáng tin. Thực tế số lượng nến chỉ nói lên mẫu đó mô tả một khoảng thời gian dài hay ngắn, không nói lên xác suất nó đúng. Mẫu ba nến có thêm thông tin nhưng cũng có thêm chỗ để bạn nhìn nhầm, nhất là khi cây nến giữa không rõ hình dạng.

Trục thứ hai: đảo chiều hay tiếp diễn

Đây là trục quyết định mẫu đó nói gì với bạn.

Mẫu đảo chiều báo hiệu xu hướng đang chạy có thể dừng lại và quay đầu. Chia tiếp thành đảo chiều tăng, xuất hiện sau một đợt giảm, và đảo chiều giảm, xuất hiện sau một đợt tăng. Đây là nhóm được nói nhiều nhất, và tuyến bài này có riêng một bài về mẫu hình nến đảo chiều cùng bốn điều kiện đi kèm.

Mẫu tiếp diễn báo hiệu điều ngược lại: thị trường vừa nghỉ một nhịp và nhiều khả năng đi tiếp theo hướng cũ. Nhóm này ít được dạy hơn hẳn, dù người giữ cổ phiếu gặp nó thường xuyên hơn.

Vì sao chênh lệch đó tồn tại thì dễ hiểu. Tín hiệu đảo chiều gợi ra một hành động rõ ràng và một cảm giác cấp bách, nên nó bán được nhiều lượt xem hơn. Tín hiệu tiếp diễn chỉ nói rằng mọi thứ vẫn như cũ, và không ai muốn đọc điều đó.

Trục thứ ba: bối cảnh bắt buộc đứng trước

Trục này bị bỏ qua nhiều nhất, trong khi nó quan trọng nhất.

Không mẫu hình nào tự nó mang ý nghĩa. Cùng một hình dạng đặt ở hai chỗ khác nhau trên đồ thị sẽ nói hai điều khác nhau, và ở nhiều trường hợp còn đổi luôn cả tên gọi. Một cây nến thân nhỏ với bóng dưới dài xuất hiện sau đợt giảm được gọi là búa và mang nghĩa đảo chiều tăng. Cũng cây đó xuất hiện sau đợt tăng thì mang tên khác và nghĩa cũng khác hẳn.

Nghĩa là khi tra một mẫu, câu hỏi đầu tiên không phải "hình này tên gì" mà là "trước nó thị trường đang làm gì". Đảo thứ tự hai câu hỏi này là gốc rễ của phần lớn tín hiệu giả mà người mới gặp phải. Thứ tự nhìn đúng khi mở một đồ thị được nói kỹ trong bài cách đọc biểu đồ nến.

Bảng tra nhanh các mẫu thường gặp

Đặt các mẫu quen thuộc vào lưới ba trục để thấy chúng phân bố ra sao:

Mẫu	Số nến	Chức năng	Bối cảnh cần có trước
Búa	1	Đảo chiều tăng	Đợt giảm
Người treo cổ	1	Đảo chiều giảm	Đợt tăng
Sao băng	1	Đảo chiều giảm	Đợt tăng
Búa ngược	1	Đảo chiều tăng	Đợt giảm
Doji	1	Do dự, chưa quyết	Bất kỳ
Nhấn chìm tăng	2	Đảo chiều tăng	Đợt giảm
Nhấn chìm giảm	2	Đảo chiều giảm	Đợt tăng
Xuyên thấu	2	Đảo chiều tăng	Đợt giảm
Mây đen che phủ	2	Đảo chiều giảm	Đợt tăng
Harami	2	Do dự, có thể đảo	Xu hướng rõ ràng
Sao mai	3	Đảo chiều tăng	Đợt giảm
Sao hôm	3	Đảo chiều giảm	Đợt tăng
Ba chàng lính trắng	3	Tiếp diễn tăng	Đáy hoặc tích luỹ
Ba con quạ đen	3	Tiếp diễn giảm	Đỉnh hoặc phân phối

Nhìn cột cuối sẽ thấy điều đáng chú ý nhất: gần như mọi dòng đều có yêu cầu về bối cảnh. Chỉ doji là ngoại lệ, và cũng chính vì thế mà doji một mình gần như không dùng được vào việc gì.

Cùng một hình dạng, hai cái tên khác nhau

Nhóm này gây nhầm lẫn nhiều nhất, nên đáng tách riêng ra.

Có những cặp mẫu giống hệt nhau về hình học. Phân biệt chúng hoàn toàn dựa vào đoạn giá đứng trước:

Hình dạng	Sau đợt giảm gọi là	Sau đợt tăng gọi là
Thân nhỏ ở trên, bóng dưới dài	Búa	Người treo cổ
Thân nhỏ ở dưới, bóng trên dài	Búa ngược	Sao băng
Nến dài, nến nhỏ, nến dài ngược chiều	Sao mai	Sao hôm

Thử đổi hai lựa chọn bên dưới. Cây nến không nhúc nhích, chỉ đoạn giá phía trước đổi, mà cái tên đổi theo:

Bảng này giải thích vì sao học thuộc hình dạng lại phản tác dụng. Bạn nhìn thấy một cây thân nhỏ bóng dưới dài rồi reo lên "búa", trong khi nó đang đứng sau một đợt tăng và mang nghĩa hoàn toàn ngược lại.

Cách chữa đơn giản: khi tra mẫu, luôn ghi bối cảnh trước hình dạng. Không phải "búa" mà là "sau giảm, thân nhỏ, bóng dưới dài".

Mẫu tiếp diễn ít được nhắc tới hơn nhưng gặp nhiều hơn

Một xu hướng dành phần lớn thời gian để đi tiếp chứ không phải để đảo chiều. Nếu bạn chỉ học mẫu đảo chiều, bạn đang chuẩn bị cho trường hợp ít xảy ra hơn.

Nhóm tiếp diễn có vài dạng đáng nhớ. Ba chàng lính trắng là chuỗi ba nến tăng thân dài nối nhau, mỗi cây đóng cửa cao hơn cây trước. Ba con quạ đen là ảnh gương của nó. Ngoài ra còn nhóm mẫu mô tả một nhịp nghỉ ngắn giữa xu hướng, khi giá đi ngang vài phiên với biên độ hẹp rồi bung tiếp theo hướng cũ.

Điểm chung của cả nhóm là chúng không đòi bạn hành động gì mới. Chúng chỉ nói rằng chưa có lý do để thay đổi nhận định, và với người đang giữ cổ phiếu thì đó là thông tin có giá trị thật.

Vì sao học thuộc thì quên còn phân loại thì nhớ

Danh sách tên là thông tin rời rạc, không có móc nối nào giữa các mục. Não người rất kém trong việc giữ loại thông tin đó, nên bạn quên là chuyện bình thường chứ không phải do bạn kém.

Hệ phân loại thì khác. Khi biết mẫu chỉ có ba trục và mỗi trục chỉ có vài giá trị, bạn không cần nhớ từng mẫu nữa. Gặp một hình lạ trên đồ thị, bạn đặt ba câu hỏi và tự suy ra nó nói gì, ngay cả khi chưa từng đọc tên nó ở đâu.

Đó cũng là cách kiểm tra xem bạn đã hiểu chưa. Che tên đi, nhìn hình và bối cảnh, rồi tự nói mẫu này báo gì. Làm được thì cái tên chỉ còn là nhãn dán cho tiện gọi.

Bước tiếp theo là gắn khối lượng vào từng mẫu, vì phân loại cho biết mẫu nói gì còn khối lượng cho biết có bao nhiêu người đứng sau lời nói đó. Phần này nằm ở bài đọc khối lượng trên biểu đồ.

Phân loại không nói lên xác suất

Cần nói rõ giới hạn của mọi thứ ở trên.

Hệ phân loại giúp bạn đọc được mẫu, nó không cho bạn biết mẫu đó đúng bao nhiêu phần trăm. Không có con số cố định cho việc này, và bất kỳ tài liệu nào đưa ra một tỷ lệ chính xác áp dụng cho mọi thị trường đều đang nói quá. Tỷ lệ phụ thuộc vào cổ phiếu, khung thời gian, bối cảnh chung và cả cách bạn định nghĩa thế nào là đảo chiều thành công.

Việc đặt tên cho một tổ hợp nến cũng chỉ là quy ước. Các tài liệu gộp và tách khác nhau, nên cùng một hình có thể mang hai tên tuỳ sách bạn đọc. Đừng mất thời gian tranh cãi tên gọi; điều đáng quan tâm là tương quan cung cầu mà hình đó ghi lại.

Cuối cùng, mẫu hình nến mô tả một tới ba phiên. Đó là một cửa sổ rất hẹp. Kết quả kinh doanh sắp công bố, một quyết định chính sách hay một lệnh bán lớn đều nằm ngoài cửa sổ ấy, và đồ thị không biết gì về chúng. Muốn đặt phân tích kỹ thuật vào đúng vị trí của nó trong bức tranh chung, đọc thêm phân tích kỹ thuật là gì.