Mở một đồ thị không có chỉ báo nào, chỉ còn giá và khối lượng, thì phần lớn người mới thấy trống rỗng. Price action là gì, nếu không phải là nhìn vào cái màn hình trống đó rồi đoán?
Bài này trả lời câu hỏi đó, tách phần dùng được của phương pháp khỏi phần đang bị thổi phồng trên mạng. Đây là bài trụ của tuyến price action, và nó giả định bạn đã đọc phân tích kỹ thuật là gì cùng xu hướng, hỗ trợ và kháng cự.
Price action là gì
Price action, tiếng Việt gọi là hành động giá, là cách đọc thị trường chỉ dựa vào diễn biến giá hiện trên đồ thị, không thêm chỉ báo tính toán nào.
Người theo phương pháp này nhìn ba thứ: cấu trúc đỉnh đáy nối nhau thành xu hướng, những vùng giá mà thị trường đã phản ứng mạnh trong quá khứ, và hình dạng của từng cây nến hoặc vài cây nến liền nhau. Từ đó họ suy ra bên mua hay bên bán đang chiếm ưu thế, rồi quyết định.
Điểm cần nắm ngay: price action không phải một chỉ báo mới, cũng không phải một hệ thống có quy tắc cố định. Nó là một cách nhìn. Hai người cùng theo price action có thể đọc một đồ thị ra hai kết luận trái ngược, và cả hai đều đúng luật của phương pháp.
Khác gì phân tích bằng chỉ báo
Chỗ này hay bị nói quá thành hai phe đối lập. Thực tế cả hai đọc cùng một thứ.
Mọi chỉ báo kỹ thuật đều tính ra từ chuỗi giá và khối lượng. Đường trung bình động là giá đóng cửa bình quân mấy phiên gần nhất. RSI là tỷ lệ giữa phần tăng và phần giảm trong một cửa sổ thời gian. Không có chỉ báo nào mang vào thị trường một thông tin mới; chúng chỉ nén chuỗi giá lại thành một con số dễ so sánh hơn.
Khác biệt nằm ở chỗ nén hay không nén:
| Đọc bằng chỉ báo | Đọc bằng price action | |
|---|---|---|
| Dữ liệu | Chuỗi giá đã nén thành một con số | Chuỗi giá nguyên bản |
| Độ trễ | Có, vì phải đủ số phiên mới tính được | Gần như không |
| Tính khách quan | Cao, ai tính cũng ra một số | Thấp, mỗi người đọc một kiểu |
| Kiểm định lại | Dễ, viết được thành mã máy | Khó, phần lớn nằm trong đầu người đọc |
| Rủi ro chính | Tín hiệu tới muộn | Tự nhìn ra thứ mình muốn thấy |
Đọc bảng này theo chiều ngang thì thấy đây là một cuộc đổi chác, không phải một cuộc thi. Bạn đổi độ trễ lấy tính chủ quan, hoặc ngược lại. Chi tiết về từng họ chỉ báo và giới hạn của chúng nằm ở bài chỉ báo kỹ thuật.
Người quảng cáo price action thường bỏ qua vế thứ hai. Câu "vứt hết chỉ báo đi, chỉ cần đọc giá" nghe gọn, nhưng nó chỉ mô tả cái được mà không nói cái mất.
Ba lớp thông tin đọc trên đồ thị trần
Người mới nhìn đồ thị trần thấy trống là vì chưa biết mình phải tìm gì. Có ba lớp, và nên đọc theo đúng thứ tự này.
Lớp một là cấu trúc. Nối các đỉnh và đáy gần nhau lại thì ra hình dạng của xu hướng. Đỉnh sau cao hơn đỉnh trước và đáy sau cao hơn đáy trước là xu hướng tăng. Ngược lại là giảm. Không rõ cái nào thì thị trường đang đi ngang, và đi ngang là trạng thái phổ biến hơn nhiều so với cảm giác của phần lớn nhà đầu tư.
Lớp hai là vùng giá. Những chỗ giá từng quay đầu nhiều lần thường tiếp tục có phản ứng, vì ở đó có lệnh chờ và có người đang kẹt hàng. Đây là hỗ trợ và kháng cự, và điểm quan trọng là vẽ chúng thành vùng chứ đừng thành một đường mảnh: giá hiếm khi quay đầu đúng tại một con số.
Lớp ba là từng cây nến. Bóng nến dài phía dưới nghĩa là trong phiên có lúc giá bị đẩy xuống sâu rồi bị kéo ngược lên. Thân nến đặc và dài nghĩa là một bên áp đảo suốt phiên. Cách đọc cấu tạo từng cây nằm ở bài cấu tạo nến Nhật.
Ba lớp này phải đọc từ trên xuống. Một cây nến búa xuất hiện giữa vùng hỗ trợ mạnh trong một xu hướng tăng là một chuyện. Đúng cây nến đó xuất hiện giữa khoảng trống, trong xu hướng giảm, là chuyện khác hẳn. Bản thân cây nến không mang nghĩa; bối cảnh mới mang nghĩa.
Price action không có nghĩa là không dùng công cụ nào
Đây là hiểu lầm phổ biến nhất về phương pháp.
Bỏ chỉ báo không có nghĩa là bỏ hết mọi thứ ngoài giá. Gần như mọi người giao dịch theo price action vẫn xem khối lượng, vì khối lượng nói cho biết một chuyển động có bao nhiêu người tham gia. Một cú phá vỡ vùng kháng cự với khối lượng cạn thì đáng ngờ hơn hẳn cùng cú phá vỡ đó với khối lượng gấp ba bình quân. Cách đọc cột khối lượng nằm ở bài phân tích khối lượng giao dịch.
Nhiều người cũng vẫn dùng đường trung bình động, nhưng dùng như một cái thước đo vùng giá trung bình chứ không dùng như một máy phát tín hiệu mua bán. Ranh giới nằm ở chỗ công cụ đóng vai gì: mô tả trạng thái thì được, thay bạn ra quyết định thì không còn là price action nữa.
Các mô hình giá như vai đầu vai hay hai đáy cũng thuộc về price action, dù nhiều tài liệu xếp chúng thành một nhánh riêng. Chúng chỉ là cấu trúc đỉnh đáy được đặt tên.
Chỗ price action dễ khiến bạn tự lừa mình
Phần này quan trọng hơn tất cả những phần trên, và là phần bị bỏ qua nhiều nhất.
Đồ thị quá khứ luôn rõ ràng. Kéo đồ thị về ba tháng trước, mọi tín hiệu hiện ra sắc nét: chỗ này rõ ràng là vùng đảo chiều, chỗ kia rõ ràng là cú phá vỡ giả. Cảm giác đó là ảo, vì lúc đó bạn đã biết giá đi tiếp đường nào. Ở mép phải của đồ thị, nơi bạn thật sự phải quyết định, mọi thứ mờ mịt hơn nhiều.
Không có tín hiệu nào sai, vì không có tín hiệu nào được định nghĩa chặt. Chỉ báo RSI cắt lên mốc ba mươi là một sự kiện đo được, đúng hoặc sai, đếm được số lần. Còn "vùng cung cầu bị phản ứng" thì tuỳ người vẽ. Khi quy tắc lỏng như vậy, sau mỗi lệnh thua bạn luôn tìm được lý do rằng mình vẽ vùng chưa chuẩn, và phương pháp không bao giờ bị chứng minh là sai. Một phương pháp không thể sai là một phương pháp không học được gì từ kinh nghiệm.
Kiểm định lại rất khó. Bạn không viết được "đọc cấu trúc thị trường" thành mã máy để chạy trên mười năm dữ liệu. Điều đó có nghĩa là niềm tin vào price action gần như luôn dựa trên trí nhớ, mà trí nhớ thì giữ lại những lần đúng và làm mờ những lần sai.
Thuật ngữ tiếng Anh đang bị dùng như bùa. Order block, fair value gap, smart money, liquidity sweep. Phần lớn khái niệm trong nhóm này mô tả những thứ mà phân tích kỹ thuật cổ điển đã có tên gọi khác, chỉ khoác lớp vỏ mới. Chúng không sai, nhưng cũng không phải kiến thức mật; và một người bán khoá học có động cơ rất mạnh để làm bạn tin ngược lại.
Đây là lý do tuyến bài này có riêng một bài về giới hạn, thay vì rải vài dòng cảnh báo ở cuối mỗi bài.
Price action ở thị trường Việt Nam vướng gì
Phần lớn tài liệu price action dịch từ thị trường ngoại hối hoặc chứng khoán Mỹ, nơi giá chạy hai mươi bốn giờ hoặc không có trần sàn. Ba đặc thù dưới đây làm đồ thị Việt Nam khác đi, và không tài liệu dịch nào nhắc tới.
Biên độ dao động cắt cụt cây nến. Khi một cổ phiếu chạm trần hoặc sàn, phiên đó dừng lại ở đúng mức biên độ chứ không phải ở chỗ cung cầu thật sự cân bằng. Cây nến bạn nhìn thấy là cây nến bị cắt, và độ dài của nó không đo được sức mạnh thật. Một chuỗi phiên trần liên tiếp nhìn trên đồ thị giống một xu hướng tăng đều đặn, trong khi thực tế nó là một cú chạy bị chia nhỏ ra nhiều phiên.
Chu kỳ thanh toán làm hẹp lựa chọn. Cổ phiếu mua hôm nay chưa bán ngay được trong phiên. Nhiều chiến lược price action đọc trong sách giả định bạn vào và ra trong ngày; áp thẳng vào đây là dùng một phương pháp mà điều kiện tiên quyết của nó không tồn tại.
Thanh khoản thấp làm cây nến mất nghĩa. Trên một cổ phiếu chỉ khớp vài nghìn đơn vị một phiên, một lệnh cỡ trung bình cũng đủ vẽ ra bóng nến dài. Hình dạng đẹp ở đó phản ánh việc có ai đó đặt lệnh lớn, không phản ánh sự giằng co của thị trường. Đọc price action trên nhóm cổ phiếu này gần như luôn cho tín hiệu giả.
Không phải cả ba đều vô hiệu hoá phương pháp. Chúng chỉ có nghĩa là bạn phải chọn cổ phiếu đủ thanh khoản, dùng khung thời gian đủ dài để chu kỳ thanh toán không cản, và nhớ rằng những phiên chạm biên độ mang ít thông tin hơn vẻ ngoài của chúng.
Học theo thứ tự nào
Price action không phải điểm bắt đầu. Nó là cách đọc dành cho người đã quen mặt đồ thị.
Thứ tự dùng được: đọc được một cây nến trước, rồi đọc được cấu trúc đỉnh đáy và vùng giá, rồi mới tới cách gộp cả ba lại. Nếu bạn còn phải nghĩ một lúc mới biết cây nến đang xanh hay đỏ nghĩa là gì, hãy quay lại cách đọc biểu đồ nến trước.
Các bài còn lại của tuyến này sẽ đi vào từng phần: cấu trúc thị trường, vùng cung cầu, các thanh tín hiệu, và một bài riêng mổ xẻ những khái niệm đang được thổi phồng nhất. Trong lúc chờ, thứ đáng làm nhất là mở đồ thị một cổ phiếu bạn theo dõi, tắt hết chỉ báo, và tập gọi tên cấu trúc của nó bằng lời.
