Cổ phiếu bạn theo dõi đã tăng nhiều tuần liền. Báo chí đưa tin tích cực liên tục. Bất ngờ xuất hiện một phiên giao dịch có khối lượng vọt lên gấp mấy lần mức bình thường, nhưng giá lại chỉ nhích lên chút ít với thân nến rất ngắn. VSA (Volume Spread Analysis) là phương pháp đọc khối lượng kết hợp biên độ giá. Người dùng VSA gọi hiện tượng này là end of rising market, nghĩa là điểm kết thúc của thị trường đang lên. Dạng nến lật ngược của mẫu hình này tại vùng đáy mang tên bag holding. Bài viết thuộc tuyến VSA chuyên sâu; nếu bạn chưa quen việc các dấu hiệu suy yếu thường xuất hiện ở cuối nhịp tăng, bạn nên đọc bài bản đồ tín hiệu VSA trước.
End of rising market là gì
End of rising market là phiên tăng biên độ hẹp, khối lượng cao hơn hẳn trung bình, đóng cửa quanh giữa thanh nến, xuất hiện sau một nhịp tăng. Trong VSA, đây là dấu hiệu yếu. Lực mua đổ vào nhiều mà giá không thể tăng xa, cho thấy có phe bán đang hứng hết lực mua đó.
Oleg Pylypenko từ nền tảng ATAS bắt đầu chuỗi bài về VSA và phân tích cụm khối lượng bằng chính mẫu hình này. Ông trích dẫn Tom Williams, nhà sáng lập phương pháp VSA: phiên giao dịch đó là tín hiệu rõ ràng cho thấy dòng tiền chuyên nghiệp không còn muốn đẩy giá lên cao hơn. ATAS đưa ra sáu điều kiện để xác định:
- Biên độ giá trong phiên hẹp.
- Giá đóng cửa cao hơn mức đóng cửa của phiên trước đó.
- Mức đóng cửa nằm ở khoảng giữa hoặc gần giữa thanh nến.
- Khối lượng giao dịch cao hơn hẳn mức trung bình.
- Xuất hiện ngay sau một giai đoạn tăng giá.
- Thông tin doanh nghiệp hoặc thị trường phát ra đang rất tốt. Một số trường hợp phiên này xuất hiện đúng lúc giá chạm đỉnh cao kỷ lục mới hoặc các mốc giá tròn.
Điều kiện về thông tin tạo ra điểm khác biệt cho VSA so với các tài liệu chỉ nhìn hình dáng nến. Tin tốt thu hút nhà đầu tư cá nhân lao vào mua đúng thời điểm những người giữ lượng lớn cổ phiếu muốn bán ra. Vì thế, khối lượng tăng vọt nhưng giá lại đứng yên.
Bag holding là bản lật ngược ở đáy
ATAS mô tả bag holding là hình ảnh đối chiếu hoàn toàn của end of rising market. Các điều kiện được đảo ngược theo từng dòng: biên độ hẹp, giá đóng cửa thấp hơn phiên trước, mức đóng cửa nằm quanh giữa thanh nến, khối lượng cao vượt trung bình, bối cảnh diễn ra sau một nhịp giảm và thông tin xung quanh tiêu cực. Phiên này đôi khi rơi đúng vào lúc giá lập đáy thấp kỷ lục mới hoặc rơi qua một mốc giá tròn.
Tài liệu từ ATAS dẫn lời Philip Friston, một cộng sự lâu năm của Tom Williams: bag holding là mẫu hình hiếm gặp nhưng thuộc loại mạnh nhất. Ông giải thích rằng muốn chặn một đà giảm, lực cầu phải lớn hơn lượng cung đang đẩy giá xuống.
Cả hai mẫu hình trên đều hoạt động dựa theo quy luật nỗ lực và kết quả của Wyckoff. Khối lượng thể hiện nỗ lực, quãng đường dịch chuyển của giá là kết quả thu được. ATAS phân tích rằng tại end of rising market, nỗ lực lớn của bên mua không tạo ra mức tăng giá tương ứng. Ngược lại ở bag holding, nỗ lực bán ra rất lớn nhưng giá không giảm thêm bao nhiêu. Bài viết về nỗ lực và kết quả Wyckoff giải thích quy luật này trên toàn bộ một con sóng, trong khi hai mẫu hình ở đây cô đọng toàn bộ diễn biến vào một phiên duy nhất.
Đọc một phiên nỗ lực không kết quả theo ví dụ có số
ATAS không đưa ra con số định lượng cho một phiên tiêu chuẩn. Trang The Right Trader có con số, trong bài viết về nỗ lực và kết quả. Nguồn này dùng tên gọi tổng quát là nỗ lực không ra kết quả, nhưng hình thái nến khớp với phần điều kiện về biên độ, khối lượng và giá đóng cửa của end of rising market.
Trong ví dụ giả định, cổ phiếu có khối lượng giao dịch trung bình 1 triệu cổ phiếu và biên độ biến động thường ngày là 2 điểm. Phiên phát tín hiệu xuất hiện gần mốc 50, giá dao động từ 49,60 đến 50,40 và đóng cửa đúng mức 50. Khối lượng phiên đó đạt 3 triệu cổ phiếu, cao gấp ba lần mức bình thường. Biên độ biến động chỉ 0,8 điểm, chưa bằng một nửa ngày thường. Phiên trước đó đóng cửa ở 49,90, nghĩa là khối lượng gấp ba lần chỉ đẩy giá nhích thêm 0,10 điểm.
The Right Trader so sánh ba phiên liền kề để làm rõ sự bất thường. Phiên có 3 triệu cổ phiếu giao dịch với biên độ 6 điểm đóng cửa gần đỉnh là lúc nỗ lực tương xứng với kết quả. Phiên có 3 triệu cổ phiếu nhưng biên độ vỏn vẹn 0,8 điểm là nỗ lực không kết quả. Ngược lại, phiên chỉ có 200 nghìn cổ phiếu mà giá chạy tới 6 điểm là trường hợp kết quả đạt được mà không cần nhiều nỗ lực.
Nguồn phân tích này dùng mốc giá đóng cửa vượt ra khỏi biên độ thanh nến tín hiệu làm điểm kích hoạt giao dịch. Điểm xác nhận trong ví dụ xảy ra khi một phiên sau đó đóng cửa tại 49, nằm thấp hơn mức đáy 49,60 của phiên trước. Mốc sai đặt tại 51. Tín hiệu xem như thất bại nếu các phiên tiếp theo đưa giá quay lại xu hướng tăng cũ. The Right Trader nhấn mạnh: một phiên tăng biên độ rộng kèm khối lượng lớn ngay sau đó đủ để hủy bỏ toàn bộ kịch bản giảm.
Ví dụ của nguồn này hướng tới người thực hiện bán khống, tức hình thức vay cổ phiếu bán trước rồi mua lại trả sau. Thị trường cổ phiếu cơ sở tại Việt Nam chưa hỗ trợ cơ chế này. Do đó với nhà đầu tư trong nước, phiên này là tín hiệu cảnh báo bạn nên ngừng mua gia tăng và cân nhắc chốt lời từng phần.
Cùng một hình, hai nghĩa ngược nhau
The Right Trader chỉ ra thực tế: một nỗ lực lớn không đem lại kết quả ở vùng đỉnh báo hiệu nguy cơ giảm giá, nhưng đúng hình thái đó tại vùng đáy lại có thể cho thấy lượng bán xả ra đã bị hấp thụ. Một thanh nến thân hẹp đi cùng cột khối lượng cao đứng riêng lẻ không thể tự tiết lộ bên nào đang chiếm ưu thế. Chính bối cảnh giá diễn ra trước đó mới quyết định bản chất tín hiệu.
LuxAlgo mô tả hiện tượng tương tự ở khu vực đỉnh: phiên tăng giá có khối lượng rất lớn, biên độ hẹp, đóng cửa ở giữa nến cho thấy lượng cung đang nằm ẩn bên trong nhịp tăng. Trang này cũng lưu ý việc khối lượng lớn tạo ra kết quả nhỏ, hoặc kết quả lớn diễn ra mà thiếu khối lượng, đều là những điểm lệch chuẩn cần xem xét kỹ.
ATAS bổ sung một tiêu chí quan trọng về vị trí. End of rising market cho độ chính xác cao hơn nếu xuất hiện ở những vùng giá vốn đã ghi nhận các dấu hiệu suy yếu từ trước. Tác giả lưu ý rằng các đặc điểm của tín hiệu này xuất hiện ở hầu hết mọi vùng đỉnh đảo chiều. Nghĩa là các đợt tạo đỉnh thường có mẫu nến này, chứ không đảm bảo mọi nến dạng này đều dẫn tới đợt tạo đỉnh.
Phân biệt với cao trào mua và stopping volume
End of rising market và phiên cao trào mua cùng nằm ở cuối một nhịp tăng, cùng ghi nhận khối lượng giao dịch vọt lên cao. Sự khác biệt nằm ở biên độ giá. Cao trào mua là phiên biên độ rất rộng, giá đẩy lên rất xa rồi bị đạp mạnh xuống, tạo ra râu nến trên dài. End of rising market là phiên biên độ hẹp, giá hầu như không thể di chuyển.
Ở khu vực đáy, bag holding có nét giống với phiên stopping volume. Cả hai đều là các phiên có khối lượng lớn nhảy vào chặn đà giảm. Stopping volume theo LuxAlgo có thể sở hữu biên độ rộng, miễn là giá đóng cửa nằm cách xa mức thấp nhất phiên. Bag holding theo ATAS bắt buộc có biên độ hẹp và đóng cửa quanh mức giữa thanh nến. Bạn có thể hiểu bag holding là trường hợp toàn bộ lực bán bị bên mua hấp thụ gọn gàng trong một khoảng giá rất hẹp.
Bag holding cũng không phải là phiên shakeout. Phiên shakeout thường ép giá thủng các mức hỗ trợ quan trọng rồi kéo ngược lên, tạo biên độ biến động rộng. Bag holding không đòi hỏi việc đâm thủng hỗ trợ và bắt buộc thân nến phải hẹp.
Phiên sau và ba ví dụ của ATAS
ATAS khẳng định bản thân phiên end of rising market chưa phải là điểm đặt lệnh bán, nó chỉ là một cảnh báo về sự suy yếu. Phiên tiếp theo thường đóng cửa ở mức thấp hơn, và chính phiên đó mới đóng vai trò xác nhận. Đối với bag holding, phiên tiếp theo thường là một phiên tăng giá, hoặc thị trường sẽ đi ngang một vài phiên với khối lượng thấp.
Ví dụ trên hợp đồng tương lai chỉ số RTS của Nga, khung đồ thị giờ, tháng 12/2018: ngay sau phiên tín hiệu là một phiên đóng cửa thấp hơn. Giá sau đó lao dốc từ mốc 116.000 xuống 101.640 vào ngày 24/12, tương ứng mức giảm khoảng 12%.
Ví dụ ở cổ phiếu Gazprom cùng thời điểm thể hiện độ phức tạp trong thực tế. Tin tức cổ tức phát ra rất tích cực, có dự báo giá lên 180 đến 200 rúp trong khi giá thị trường xoay quanh 166 rúp. Phiên tín hiệu xuất hiện với khối lượng cao, nhưng ngày hôm sau giá vẫn tiếp tục tăng. Nhịp giảm thực sự chỉ bắt đầu từ ngày 11/12 và kéo dài đến 25/12/2018 đưa giá về quanh 146 rúp. Tác giả rút ra bài học: sử dụng một mẫu hình VSA tách rời khỏi bối cảnh tổng thể dễ dẫn đến quyết định sai lầm.
Ví dụ về bag holding diễn ra ở cổ phiếu Microsoft vào tháng 9/2013. Hãng công bố thương vụ với Nokia trị giá khoảng 7 tỷ USD khiến báo chí liên tục đưa tin bi quan. Cổ phiếu mất 5% giá trị với khối lượng lớn, mở cửa giảm trong phiên ngày 3/9. Đến ngày 4/9, thị trường xuất hiện một phiên biên độ hẹp hơn nhưng khối lượng vọt lên gấp đôi mức trung bình. Xu hướng tăng bắt đầu bứt phá từ ngày 10/9/2013 ở mức 31 USD và kéo dài tới tận năm 2018 khi giá đạt 113 USD. Chính Tom Williams nhận xét phiên đó chưa phải bag holding chuẩn mực vì giá chưa chạm đáy cục bộ, nhưng chắc chắn là một dấu hiệu mạnh.
Đọc trên cổ phiếu Việt Nam
Quy định biên độ giao dịch trên thị trường chứng khoán Việt Nam tạo ra rào cản khi đọc tín hiệu này. Một phiên tăng kịch trần với giá mở cửa sát mức trần sẽ tạo ra thân nến rất ngắn, đi kèm khối lượng giao dịch rất lớn. Hình thái này trông rất giống end of rising market, nhưng biên độ hẹp ở đây do quy định trần sàn khống chế chứ không phải do phe bán chặn đà tăng. Thanh nến này đóng cửa tại mức giá cao nhất phiên chứ không nằm ở giữa, nên nó trượt điều kiện số ba. Trường hợp giảm kịch sàn ở vùng đáy cũng tạo ra biến dạng tương tự đối với bag holding.
Phiên giao dịch bạn cần chú ý là phiên tăng biên độ hẹp, khối lượng vọt lên cao nhưng giá đóng cửa dừng ở khoảng giữa, nằm xa mức giá trần. Diễn biến đó cho thấy lực mua và lực bán đều tham gia rất lớn, và phe bán đủ sức giữ cho giá không thể bứt phá.
Khối lượng hiển thị trên biểu đồ cũng cần loại bỏ phần giao dịch thoả thuận, tức phương thức mua bán trực tiếp không qua khớp lệnh trên bảng điện. Một lệnh thỏa thuận quy mô lớn có thể làm cột khối lượng phiên đó tăng vọt bất thường trong khi giá đứng yên. Diễn biến này tạo ra hình ảnh giả về việc nỗ lực không mang lại kết quả.
Các sự kiện chia cổ tức, tương tự trường hợp cổ phiếu Gazprom của ATAS, đòi hỏi bạn phải kiểm tra lịch sự kiện. Vào ngày giao dịch không hưởng quyền, giá tham chiếu của cổ phiếu sẽ bị điều chỉnh giảm xuống, như được trình bày trong bài cách đọc bảng giá chứng khoán. Đồ thị giá quanh thời điểm đó có thể xuất hiện một khoảng giảm lớn hoặc tạo ra nến lệch giữa nỗ lực và kết quả, nhưng thực chất đó chỉ là kỹ thuật tính toán lại giá.
Giới hạn của hai tín hiệu
Tài liệu của ATAS thừa nhận cả hai mẫu hình này hiếm khi xuất hiện dưới dạng hoàn hảo. Hai trong ba ví dụ thực tế về bag holding của họ được chính tác giả hoặc Tom Williams xác nhận là chưa đạt chuẩn tuyệt đối. Các ví dụ phân tích thường được lựa chọn lại sau khi giá đã chạy xong xu hướng.
The Right Trader đưa ra nhận định: chưa có dữ liệu thống kê công khai nào đo lường chính xác tần suất một phiên lệch giữa khối lượng và giá sẽ dẫn tới sự đảo chiều. LuxAlgo cũng ghi nhận chưa có nghiên cứu khoa học nghiêm túc nào chứng minh VSA tự nó tạo ra lợi nhuận ổn định. Các tiêu chí định lượng như thế nào là biên độ hẹp, khối lượng thế nào là cao vượt trội thay đổi tùy theo góc nhìn của từng tác giả và phần mềm phân tích.
Cách áp dụng hợp lý là coi end of rising market như một cảnh báo sớm. Khi bạn thấy tín hiệu này xuất hiện sau một nhịp tăng kéo dài, đặc biệt tại các vùng giá đã có dấu hiệu suy yếu từ trước, bạn nên dừng việc mua đuổi và quan sát phiên tiếp theo. Việc giá đóng cửa phiên sau nằm dưới mức đáy của thanh nến tín hiệu mới là lúc sự suy yếu được xác nhận.
Đọc tiếp trong tuyến VSA chuyên sâu
End of rising market là một trong các dấu hiệu suy yếu ở vùng đỉnh, bên cạnh các mẫu hình upthrust, no demand và cao trào mua. Ở chiều ngược lại, bag holding đại diện cho sức mạnh ở vùng đáy cùng với stopping volume, cao trào bán và shakeout. Để nắm bắt tổng quan cả hai nhóm tín hiệu cùng quy trình đọc biểu đồ ba bước, bạn có thể quay lại đọc bài trụ tín hiệu VSA.




