Bạn nghe ai đó nói "tạo lập đang gom", "cá mập vừa rũ hàng", và mỗi cây nến đỏ bỗng có một người đứng sau. Composite Man là bản gốc của cách nhìn đó, do chính Richard Wyckoff đặt ra cách đây hơn một thế kỷ, và ông dùng nó cho một việc khác hẳn. Bài này là bài thứ bảy trong tuyến Wyckoff. Nếu bạn chưa quen các mốc SC (điểm bán tháo hoảng loạn), Spring (cú rũ bỏ thủng đáy) hay Test (nhịp kiểm định lực bán), hãy đọc bài tích luỹ Wyckoff trước.
Composite Man là gì
Composite Man là nhân vật giả định do Richard Wyckoff tạo ra nhằm đại diện cho tất cả dòng tiền lớn trên thị trường như một thể thống nhất. Ông dùng hình tượng này để phân tích đồ thị qua góc nhìn của một người điều khiển giá, giúp nhà đầu tư hình dung các giai đoạn tích luỹ, đẩy giá, phân phối và đè giá.
Theo LuxAlgo, nền tảng cung cấp công cụ phân tích kỹ thuật, nhân vật này còn có tên composite operator. LuxAlgo ghi rõ Wyckoff không hề nói có một cá nhân thật đang điều khiển giá.
Wyckoff viết gì về hình tượng này
StockCharts trích giáo trình của Wyckoff, phần 9: mọi dao động của thị trường và của từng cổ phiếu nên được nghiên cứu như thể chúng là kết quả hoạt động của một người. Ông gọi người đó là Composite Man. Người này về lý thuyết ngồi sau hậu trường và xoay chuyển cổ phiếu theo hướng bất lợi cho bạn nếu bạn không hiểu cuộc chơi, nhưng mang lại lợi ích lớn nếu bạn hiểu nó.
Cũng theo StockCharts, Wyckoff rút ra hình tượng này từ nhiều năm quan sát các nhà đầu cơ lớn thời đó, trong đó có JP Morgan và Jesse Livermore. Từ đó ông dạy bốn điều:
- Composite Man lên kế hoạch, thực hiện và kết thúc chiến dịch của mình một cách cẩn thận.
- Ông ta gom một lượng lớn cổ phiếu rồi kéo công chúng vào mua bằng cách tạo ra vẻ ngoài của một thị trường sôi động.
- Người đọc đồ thị phải nghiên cứu từng cổ phiếu để đánh giá hành vi của nó và động cơ của những người lớn chi phối nó.
- Bạn học và tập đủ lâu thì sẽ đọc được động cơ đằng sau những gì đồ thị hiển thị.
Tuyên bố Wyckoff tự tháo ngòi cho chính nhân vật của mình
Có một câu ít được nhắc tới. StockCharts dẫn lời Wyckoff rằng dao động của thị trường là thật hay giả đều không quan trọng. Ý ông là dù thị trường vận động do công chúng và nhà đầu tư thật mua bán hay do các tay đầu cơ lớn mua bán nhân tạo, kết quả trên đồ thị vẫn như nhau.
Wyckoff không bắt bạn tin có một người thực sự đứng sau. Ông chỉ muốn bạn đọc đồ thị như thể có một lực lượng như vậy. Khái niệm này là một cái khung tư duy để đặt câu hỏi. Đồ thị vận động giống nhau dù câu trả lời thực tế là có hay không.
Kể vùng tích luỹ bằng câu chuyện nhà tạo lập và bằng cung cầu thuần tuý
Để thấy rõ điều đó, chúng ta xem lại vùng tích luỹ mẫu 45 phiên từng dùng trong bài trụ phương pháp Wyckoff. Giá và khối lượng (số lượng cổ phiếu giao dịch trong phiên) ở đây dựng bằng số, không phải dữ liệu thực tế. Khối lượng tính theo bội số của mức nền.
| Mốc | Kể theo Composite Man | Kể không cần ai | Đo được trên đồ thị |
|---|---|---|---|
| SC, phiên 9 | Tiền lớn gom hàng của người hoảng loạn | Người bán cuối cùng xả hết, bên mua giá rẻ đỡ lại | Khối lượng 3,0, cao nhất 45 phiên |
| Spring, phiên 28 | Tiền lớn đạp giá thủng đáy để rũ người yếu | Lệnh dừng lỗ đặt dưới đáy 96 tự kích hoạt | Đóng cửa 94,5, phiên sau về lại 97,5 |
| Test, phiên 30 | Tiền lớn thử xem còn ai muốn bán | Người muốn bán đã bán xong | Khối lượng 0,6, thấp nhất cả vùng |
| SOS, phiên 35 | Tiền lớn bắt đầu kéo giá | Hết hàng bán, cầu vượt cung | Đóng cửa 111, khối lượng 1,9, gấp 2,4 lần trung bình pha B |
Hai cột giữa kể hai câu chuyện khác nhau. Cột cuối giữ nguyên giá trị đo lường. Trung bình khối lượng của 12 phiên pha B, giai đoạn xây dựng nguyên nhân, là 0,80, nên phiên SOS (tín hiệu thể hiện sức mạnh) gấp 2,4 lần dù bạn tin ai đã đẩy giá lên.
Mọi quyết định giao dịch đều dựa vào các thông số ở cột cuối. Nhịp Spring chỉ xác nhận khi phiên Test sau đó xuất hiện khối lượng thấp, đúng như bài Spring Wyckoff đã đo đạc. Câu chuyện về ý đồ không cung cấp thêm dự báo nào mà con số chưa thể hiện.
Mục đích thực sự của nhân vật này
Cái lợi của phương pháp nằm ở câu hỏi nó buộc bạn phải suy nghĩ. LuxAlgo diễn đạt câu hỏi đó: một người rất nhiều tiền, muốn gom một lượng lớn cổ phiếu giá rẻ, kéo giá lên, bán ra giá cao rồi đè giá xuống, sẽ làm gì?
Đặt câu hỏi như vậy giúp bạn tự nhiên nhìn vào chỗ người đó buộc phải mua: khu vực cuối của một vùng nền, chứ không phải giữa một nhịp tăng đã kéo dài. LuxAlgo gọi đây là cách giao dịch hoà nhịp cùng dòng tiền lớn, tức vào lệnh ở vị trí một chiến dịch gom hàng bắt đầu, thay vì mua đuổi theo công chúng ở giai đoạn muộn.
Nó giúp bạn giải mã các cú rũ bỏ. Một phiên giá thủng đáy gây ra thảm hoạ dưới góc nhìn của người bị cắt lỗ. Ngược lại, dưới góc nhìn của bên muốn tích luỹ, đó lại là nơi gom được nhiều cổ phiếu nhất với mức giá rẻ nhất.
Giới hạn của góc nhìn nhân vật giả định
LuxAlgo chỉ ra điểm yếu lớn của mô hình: bản thân cái khung này không thể bị bác bỏ. Nó giải thích được mọi tình huống nên nguy cơ cao là không giải thích được bản chất thực sự của tình huống nào. Giá tăng do tạo lập kéo, giá giảm do tạo lập rũ, giá đi ngang do tạo lập đang tích luỹ.
Một cách giải thích luôn đúng trong mọi hoàn cảnh sẽ không giúp bạn dự báo được điều gì sắp tới. LuxAlgo khuyên bạn dùng nhân vật này như một câu hỏi định hướng thay vì coi đó là tín hiệu giao dịch. Bạn cần chờ giá ở các phiên tiếp theo xác nhận rồi mới hành động. Họ cảnh báo đây chỉ là một phép ước đoán, dễ bị uốn nắn cho khớp với dữ liệu đã xảy ra.
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia ghi nhận thêm một giới hạn do chính Wyckoff thừa nhận: ông nhiều lần viết rằng phương pháp của mình mang tính chủ quan, không thể quy về công thức máy móc hay toán học. Vì vậy, không có cách đo khách quan về mức độ hiệu quả của phương pháp này.
Những góc tối từ chính người sáng tạo
Thông tin này giúp bạn có cái nhìn thực tế hơn. Theo Wikipedia, bản thân Wyckoff từng dùng nhiều thủ thuật thao túng như lập các nhóm đầu cơ chung vốn (pool). Ông cũng nhận tiền để đẩy giá cổ phiếu bằng cách giới thiệu mã đó cho người mua bản tin của mình.
Louis Guenther, người sáng lập tạp chí Financial World, đã viết nhiều bài báo cáo buộc Wyckoff lừa dối người đọc ở hàng loạt mã cổ phiếu. Wyckoff đệ đơn kiện Guenther tội phỉ báng nhưng sau đó rút đơn. Trong một vụ việc khác, một độc giả kiện ông liên quan đến bản cáo bạch của Gotham Vending Company, nơi ông làm chủ tịch; toà phúc thẩm đã giữ nguyên kết luận gian lận với sự đồng thuận của chín thẩm phán.
Wikipedia lưu ý các thủ thuật đó bị coi là phi đạo đức ở thời kỳ ấy. Chúng chỉ bị hình sự hoá hoàn toàn khi Mỹ ban hành Đạo luật Giao dịch Chứng khoán năm 1934, vài tháng sau khi Wyckoff qua đời. Tay chơi sau hậu trường mà Wyckoff mô tả thực sự tồn tại ở thời của ông, trong một thị trường còn thiếu các quy định pháp lý kiểm soát.
Thực tế trên thị trường chứng khoán Việt Nam
Tài liệu tiếng Việt thường gọi nhân vật này là nhà tạo lập. DNSE, một công ty chứng khoán tại Việt Nam, viết rằng giai đoạn tích luỹ là lúc nhà tạo lập bắt đầu hành động. Cách gọi "tạo lập" hay "đội lái" trong các thảo luận hằng ngày thường ám chỉ một nhóm người thật đang thao túng giá. Sự nhầm lẫn này biến một công cụ tư duy thành một khẳng định mang tính quy chụp.
Xem xét trường hợp một cú thủng đáy. Trên sàn HOSE (Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh), lệnh dừng lỗ không lưu trực tiếp trên hệ thống của sở. Theo tài liệu của SSI, đây là lệnh điều kiện nằm trên máy chủ công ty chứng khoán. Khi giá chạm ngưỡng cài đặt, máy chủ mới tự động phát lệnh bán vào sàn. Khi nhiều nhà đầu tư đặt lệnh dừng lỗ ngay dưới một mức đáy, lực bán dồn ra cùng lúc khiến giá giảm mạnh rồi rút chân mà không cần bất kỳ ai cố tình thao túng. Bài quét dừng lỗ phân tích chi tiết cơ chế vận hành này.
Góc nhìn cho rằng luôn có người điều khiển đứng sau cũng là nền tảng của trường phái smart money concept (phương pháp giao dịch theo dòng tiền thông minh). Trường phái này vướng đúng điểm hạn chế mà LuxAlgo đã cảnh báo. Sử dụng mô hình để tự hỏi "nếu mình gom hàng thì mình sẽ mua ở đâu" mang lại hiệu quả tư duy. Tuy nhiên, nếu dùng nó để khẳng định "đội lái đang gom mã này", bạn chỉ đang kể chuyện. Khối lượng giao dịch trên đồ thị không ghi tên của bất kỳ ai.
Đọc tiếp trong tuyến bài Wyckoff
Bài kế tiếp trong tuyến đi vào chín phép kiểm mua và bán của Wyckoff, bộ câu hỏi cụ thể thay cho câu hỏi chung chung "Composite Man muốn gì". Muốn xem lại vị trí của SC, Spring, Test và SOS trong vùng đáy, đọc bài tích luỹ Wyckoff; muốn nhìn toàn cảnh phương pháp, quay về bài trụ phương pháp Wyckoff.
