Phần lớn người mới bước vào thị trường đều bắt đầu bằng câu hỏi "nên mua mã nào?". Câu hỏi đúng ở giai đoạn này là chứng khoán là gì, thị trường vận hành theo cơ chế nào, và tiền của bạn đi đâu khi bạn bấm lệnh mua.
Bài viết này trả lời nhóm câu hỏi thứ hai. Đây là bài trụ mở đầu tuyến bài Nhập môn chứng khoán Việt Nam. Bạn nên đọc theo thứ tự thay vì nhảy cóc.
Chứng khoán là gì?
Chứng khoán là tài sản tài chính xác nhận quyền sở hữu hoặc quyền chủ nợ của người nắm giữ đối với một tổ chức phát hành. Nói gọn: đó là một tờ giấy chứng nhận rằng bạn sở hữu một phần công ty, hoặc công ty đang nợ bạn một khoản tiền.
Ở Việt Nam, chứng khoán bao gồm bốn nhóm chính:
- Cổ phiếu xác nhận bạn sở hữu một phần vốn điều lệ của công ty cổ phần. Bạn được chia lợi nhuận qua cổ tức và hưởng phần tăng giá trị nếu công ty làm ăn tốt. Đây cũng là nhóm rủi ro nhất, vì cổ đông là người được chia tài sản sau cùng nếu công ty phá sản.
- Trái phiếu xác nhận tổ chức phát hành đang vay tiền của bạn và cam kết trả lãi định kỳ cùng gốc khi đáo hạn. Rủi ro thấp hơn cổ phiếu nhưng không phải là không có. Nếu tổ chức phát hành mất khả năng thanh toán, bạn vẫn mất tiền.
- Chứng chỉ quỹ: bạn góp tiền vào một quỹ đầu tư, quỹ dùng tiền đó mua một rổ tài sản và bạn sở hữu một phần rổ đó. Đây là cách phân tán rủi ro mà không cần tự chọn từng mã.
- Chứng khoán phái sinh và chứng quyền là các sản phẩm có giá trị phụ thuộc vào một tài sản cơ sở. Nhóm này có đòn bẩy cao và không dành cho người mới. Chúng tôi tách riêng thành một tuyến bài khác.
Vì sao doanh nghiệp phát hành chứng khoán?
Một doanh nghiệp muốn mở rộng có ba cách huy động vốn: dùng lợi nhuận tích luỹ, vay ngân hàng, hoặc huy động từ công chúng. Cách thứ ba chính là phát hành chứng khoán.
Điểm mấu chốt để hiểu toàn bộ thị trường nằm ở đây: thị trường chứng khoán tồn tại trước hết để dẫn vốn từ người có tiền nhàn rỗi sang doanh nghiệp cần vốn. Việc mua đi bán lại hàng ngày chỉ là hệ quả: nó tạo ra tính thanh khoản để người góp vốn có thể rút ra khi cần.
Thị trường sơ cấp và thứ cấp
Đây là phân biệt mà rất nhiều người mới bỏ qua, dẫn tới hiểu sai về dòng tiền.
Thị trường sơ cấp là nơi chứng khoán được phát hành lần đầu. Tiền bạn bỏ ra chảy thẳng vào doanh nghiệp. Đây là lúc doanh nghiệp thực sự huy động được vốn.
Thị trường thứ cấp là nơi các nhà đầu tư mua bán lại với nhau. Khi bạn mua cổ phiếu trên sàn hôm nay, tiền của bạn chảy vào túi người bán, không chảy vào doanh nghiệp. Doanh nghiệp không nhận thêm một đồng nào từ giao dịch đó.
Hệ quả thực tế: giá cổ phiếu tăng không trực tiếp làm doanh nghiệp giàu thêm. Nó chỉ phản ánh kỳ vọng của thị trường về khả năng sinh lời tương lai của doanh nghiệp đó.
Ba sàn giao dịch tại Việt Nam
Thị trường chứng khoán Việt Nam có ba khu vực giao dịch, với chuẩn niêm yết và mức độ rủi ro khác nhau.
| Tiêu chí | HOSE | HNX | UPCoM |
|---|---|---|---|
| Vị trí | TP. Hồ Chí Minh | Hà Nội | Thị trường công ty đại chúng chưa niêm yết |
| Chuẩn niêm yết | Cao nhất | Trung bình | Thấp nhất |
| Biên độ dao động giá/phiên | ±7% | ±10% | ±15% |
| Đặc điểm | Doanh nghiệp lớn, thanh khoản cao | Doanh nghiệp vừa | Minh bạch thấp hơn, rủi ro cao hơn |
Biên độ dao động giá là mức tăng/giảm tối đa mà một cổ phiếu được phép biến động trong một phiên so với giá tham chiếu. Biên độ càng rộng, biến động càng lớn. Đó là lý do UPCoM rủi ro hơn HOSE ngay cả khi bạn mua cùng một loại doanh nghiệp.
Quy chế giao dịch có thể thay đổi theo quyết định của cơ quan quản lý. Trước khi đặt lệnh, hãy đối chiếu lại biên độ và giờ giao dịch hiện hành trên website chính thức của HOSE, HNX hoặc trong ứng dụng của công ty chứng khoán bạn đang dùng.
VN-Index là gì và nó nói lên điều gì?
VN-Index là chỉ số đo biến động giá của toàn bộ cổ phiếu niêm yết trên HOSE, tính theo phương pháp bình quân gia quyền theo giá trị vốn hoá thị trường. Chỉ số này lấy mốc 100 điểm tại phiên giao dịch đầu tiên của thị trường.
Hai điều cần hiểu về VN-Index:
- Nó bị chi phối bởi các cổ phiếu vốn hoá lớn. Vì trọng số theo vốn hoá, một vài mã lớn nhất có thể kéo chỉ số tăng dù đa số cổ phiếu còn lại giảm giá. "VN-Index xanh" không đồng nghĩa với "danh mục của bạn xanh".
- Nó là thước đo giá, không phải thước đo hiệu quả đầu tư. VN-Index không tính cổ tức, nên lợi nhuận thực tế của một nhà đầu tư nắm giữ dài hạn thường cao hơn mức tăng của chỉ số.
Khi cần đo sức khoẻ thị trường chính xác hơn, nhà đầu tư thường xem thêm VN30 (30 cổ phiếu vốn hoá lớn và thanh khoản cao nhất) cùng với độ rộng thị trường, tức số mã tăng so với số mã giảm.
Ai tham gia thị trường?
Nhà đầu tư cá nhân chiếm phần lớn giá trị giao dịch hàng ngày tại Việt Nam. Đặc điểm này khiến thị trường Việt Nam biến động theo tâm lý mạnh hơn những thị trường do tổ chức chi phối. Nhóm tổ chức gồm quỹ đầu tư, công ty bảo hiểm và bộ phận tự doanh của công ty chứng khoán, vốn lớn hơn và quy trình ra quyết định chặt chẽ hơn.
Dòng vốn của nhà đầu tư nước ngoài, quen gọi là khối ngoại, được theo dõi sát vì quy mô lớn và có tính dẫn dắt tâm lý. Công ty chứng khoán là đơn vị trung gian nhận lệnh của bạn rồi chuyển lên sàn; bạn không giao dịch trực tiếp với sàn. Phía trên toàn bộ, Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước giám sát thị trường, còn Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam xử lý khâu lưu ký và thanh toán.
Lợi nhuận đến từ đâu, rủi ro nằm ở đâu?
Nhà đầu tư cổ phiếu kiếm tiền từ hai nguồn:
- Chênh lệch giá: mua thấp, bán cao. Đây là nguồn được nhắc tới nhiều nhất và cũng khó dự đoán nhất.
- Cổ tức: phần lợi nhuận doanh nghiệp chia cho cổ đông, bằng tiền mặt hoặc bằng cổ phiếu. Lưu ý rằng chia cổ tức bằng cổ phiếu không làm bạn giàu thêm. Giá tham chiếu được điều chỉnh giảm tương ứng, bạn chỉ có nhiều cổ phiếu hơn với giá thấp hơn.
Về phía rủi ro, có bốn nhóm bạn cần nhận diện ngay từ đầu:
- Rủi ro thị trường: toàn thị trường giảm vì lý do vĩ mô, cổ phiếu tốt cũng giảm theo.
- Rủi ro doanh nghiệp: doanh nghiệp làm ăn kém, gian lận số liệu, hoặc mất lợi thế cạnh tranh.
- Rủi ro thanh khoản: cổ phiếu ít người mua bán, bạn không thoát được vị thế ở mức giá mong muốn.
- Rủi ro từ chính bạn: mua theo tin đồn, dùng đòn bẩy quá mức, không có kế hoạch cắt lỗ. Trên thực tế đây là nhóm gây thiệt hại lớn nhất cho nhà đầu tư cá nhân, và cũng là nhóm duy nhất bạn kiểm soát được hoàn toàn.
Lộ trình tiếp theo cho người mới
Đọc xong bài này, bạn đã có bản đồ tổng thể. Các bước tiếp theo trong tuyến bài:
- Mở tài khoản chứng khoán: chọn công ty chứng khoán, hiểu các loại phí và những gì cần lưu ý khi ký hợp đồng.
- Đọc bảng giá chứng khoán: hiểu ý nghĩa từng cột số và màu sắc trước khi đặt lệnh đầu tiên.
- Học cách phân tích. Bạn có thể đi theo hướng phân tích cơ bản để đánh giá doanh nghiệp, hoặc phân tích kỹ thuật để đọc hành vi giá.
Một lời khuyên về thứ tự: hãy dành ít nhất vài tuần đọc và theo dõi thị trường trước khi giải ngân khoản đầu tiên, và khi giải ngân thì bắt đầu với số tiền mà việc mất toàn bộ không ảnh hưởng tới cuộc sống của bạn.
